Qısa cavab
Klinik qərarlar həmişə yalnız analiz nəticələrinə və kitab biliyinə əsaslanmır; bəzən hər şey normal görünsə də, təcrübəli həkim nəyinsə düz getmədiyini hiss edir. Bu, illərlə formalaşan "nümunələri tanıma" bacarığıdır. İntuisiya sübuta əsaslanan tibbə zidd deyil, lakin hər intuitiv şübhə analitik düşüncə ilə yoxlanmalıdır.
İki düşüncə sistemi
Psixoloq Daniel Kahneman insan qərarlarını iki sistemə bölür: Sistem 1 — sürətli, avtomatik, təcrübəyə əsaslanan; Sistem 2 — yavaş, analitik. Klinik intuisiya Sistem 1-in bir formasıdır: həkim minlərlə pasiyentdən qazandığı nümunələri şüuraltı tanıyır. Beyində prefrontal korteks və limbik sistem keçmiş təcrübə, müşahidə və emosiyalar əsasında sürətli nəticə çıxara bilir. Xüsusilə vaxtın məhdud olduğu və ya məlumatın az olduğu təcili vəziyyətlərdə intuisiya qərarvermə prosesinə istiqamət verir.
Tədqiqat nə deyir?
Niderland və Belçikada 28 xəstəxana mütəxəssisi ilə aparılmış fokus-qrup tədqiqatında iştirakçıların hamısı intuisiyanın diaqnostik düşüncədə mühüm rol oynadığını qəbul edib; iş başında qazanılan təcrübə ona güvənməyin şərti sayılıb. Eyni zamanda hamısı vurğulayıb ki, intuitiv şübhədən sonra mütləq analitik düşüncə gəlməlidir, çünki intuisiyanın sübut gücü yoxdur və bəzən yanıldır.
Fəlsəfə və mənəviyyatda
Fəlsəfədə intuisiya həqiqətin birbaşa dərki kimi izah olunur; İslam mənəvi ənənəsində "kəşf" və "ilham" anlayışları ilə əlaqələndirilir. Hər iki baxışda intuisiya rasional düşüncəni keçərək daha dərin dərkə çatmaq yolu sayılır.
Həkimlər üçün nəticə
Tibb elmdir, amma həkimlik həm də sənətdir. Bu sənətin bir hissəsi — intuisiya — zamanla yetişir və təcrübə ilə dərinləşir; onu inkar etmək yox, doğru istifadə etmək lazımdır. Nərmin Məcid da öz praktikasında "altıncı hissin" onu yanıltmadığı və pasiyentə yanaşma taktikasını dəyişdiyi halları xatırlayır.
Mənbələr
- Kahneman D. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux; 2011.
- Van den Brink N, et al. Role of intuitive knowledge in the diagnostic reasoning of hospital specialists: a focus group study. BMJ Open. 2019;9(1):e022724. DOI: 10.1136/bmjopen-2018-022724
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.