Stress və xərçəng: əlaqə var, amma sadə deyil

"Stress xərçəng yaradırmı?" — Nərmin Məcid bu sualı həm Almaniyada, həm də Azərbaycanda pasiyentlərindən tez-tez eşidir.

Araşdırmalar nə göstərir?

• Meta-analizə görə stresslə bağlı psixososial amillər ilkin sağlam insanlarda xərçəngin daha yüksək rastgəlməsi (165 tədqiqat), xərçəng diaqnozu olanlarda isə daha pis sağqalım (330 tədqiqat) və daha yüksək ölüm (53 tədqiqat) ilə əlaqəli olub.
• Alt qrup təhlilində ağır həyat hadisələri pis sağqalım və yüksək ölümlə əlaqəli olub, amma xərçəngin yaranma riskini artırmayıb; stressə meylli şəxsiyyət tipi, əlverişsiz mübarizə üsulları və mənfi emosional reaksiyalar isə həm yaranma, həm də gediş ilə əlaqəli olub.
• Müəlliflər nəşr qərəzinin (yalnız "maraqlı" nəticələrin dərc olunması) əlamətlərini qeyd edib və nəticələrin ehtiyatla şərh olunmasını tövsiyə ediblər.
• Travma və post-travmatik stress pozuntusu keçirən insanlarda, o cümlədən cinsi zorakılığa məruz qalmış qadınlarda xərçəngin daha çox rast gəlindiyini göstərən tədqiqatlar da var; bu əlaqənin mexanizmi hələ tam aydın deyil.

Mümkün mexanizmlər

• Xroniki stress zamanı kortizol və digər stress hormonlarının uzunmüddətli ifrazı immun sistemi zəiflədə bilər.
• Stress fonunda yaranan zərərli vərdişlər — siqaret, alkoqol, qeyri-sağlam qidalanma, hərəkətsizlik — xərçəng riskini artırır.

Latın mənşəli "stress" sözü gərginlik, təzyiq mənasını daşıyır; uzunmüddətli stressin sağlamlığa təsiri yalnız xərçənglə məhdudlaşmır, bir çox digər xəstəliyə də zəmin yarada bilər.

Nə etmək olar?

• Stressi tamamilə aradan qaldırmaq mümkün deyil, amma onu idarə etmək olar: yuxu, fiziki aktivlik, sosial dəstək, lazım olduqda psixoloq və ya psixoonkoloq köməyi.
• Xərçəng diaqnozu almış insanlar üçün psixoloji dəstək müalicənin bir hissəsidir.
• "Stressə görə xəstələndim" düşüncəsi günahkarlıq hissi yaratmamalıdır: xərçəng çoxsəbəbli xəstəlikdir.