Qısa cavab
Melanoma dərinin piqment hüceyrələrindən yaranan xərçəngdir. Xalda asimmetriya, kənarların nizamsızlığı, rəng müxtəlifliyi, ölçünün böyüməsi və ya hər hansı dəyişiklik varsa, dermatoloqa müraciət etmək lazımdır. Erkən aşkarlanan melanoma çox vaxt cərrahi yolla müalicə olunur.
ABCDE qaydası
Hərflər əlamətlərin ingiliscə adlarının baş hərfləridir:
- A — asimmetriya: xalın iki yarısı bir-birinə bənzəmir.
- B — kənarlar: nizamsız, cırıq və ya bulanıqdır.
- C — rəng: bir xalda bir neçə rəng və ya çalar var.
- D — diametr: 6 mm-dən böyükdür.
- E — dəyişmə: ölçü, forma, rəng dəyişir, qaşınma və ya qanama yaranır.
Digər xallardan kəskin fərqlənən xal ("çirkin ördək balası" əlaməti) da diqqət tələb edir.
Xala toxunmaq, xalı kəsmək olarmı?
Evdə və ya tibbi olmayan şəraitdə xalı kəsmək, yandırmaq təhlükəlidir: qanaxma və infeksiya riski var, çıxarılan toxuma patoloji müayinə olunmadığı üçün melanoma gözdən qaça bilər. Şübhəli xal yalnız həkim tərəfindən, histoloji müayinə ilə çıxarılmalıdır.
Dermatoskopiya və rəqəmsal izləmə
Dermatoskopiya xalın quruluşunu böyüdülmüş şəkildə görməyə imkan verir. Bəzi mərkəzlərdə FotoFinder kimi sistemlərlə bütün bədən xəritələnir, xallar zamanla müqayisə olunur, süni intellekt alətləri qiymətləndirməyə kömək edir.
Risk faktorları və qorunma
Ultrabənövşəyi şüalar (günəş yanıqları, solyarium), açıq dəri, çoxlu xal, ailədə melanoma. Qorunma: kölgə, örtücü geyim, papaq, günəşdən qoruyucu krem.
Niyə dermatoloq və cərrahla yanaşı tibbi onkoloq da lazımdır?
Yüksək riskli mərhələlərdə əməliyyatdan sonra residiv riskini azaltmaq üçün əlavə (adyuvant) müalicə — immunoterapiya və ya müəyyən mutasiya olduqda hədəfli terapiya — müzakirə oluna bilər. Ona görə xəstənin dermatoloq, cərrah və tibbi onkoloq tərəfindən birgə qiymətləndirilməsi vacibdir.
Rəqəmlər
ABŞ Xərçəng Cəmiyyətinin 2026 hesabatına görə, metastatik melanomada 5 illik sağqalım 1990-cı illərin ortalarındakı 16%-dən 2015–2021-ci illərdə 35%-ə yüksəlib. Erkən diaqnoz isə sağqalımı daha çox dəyişir.
Bu mövzuda Nərmin Məcid dermatoonkoloq Dr. Günel Əsədova ilə videolar hazırlayıb (Media və müsahibələr).
Mənbələr
- Siegel RL, et al. Cancer statistics, 2026. CA Cancer J Clin. 2026;76(1):e70043. DOI: 10.3322/caac.70043
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.