Qısa cavab
Klonal hematopoez — qan yaradan kök hüceyrələrdən birinin yaşla mutasiya qazanaraq digərlərindən daha çox çoxalması və qanda öz "klonunu" yaratmasıdır. Belə dəyişikliyi olan insanların böyük əksəriyyətində qan xərçəngi inkişaf etmir, lakin risk ümumi əhaliyə nisbətən yüksəkdir.
Necə yaranır?
Xərçəng çox vaxt bir anda yaranmır: hüceyrələr illər ərzində müxtəlif mutasiyalar qazanır. Qan kök hüceyrələrində də yaşla DNMT3A, TET2, ASXL1, TP53 kimi genlərdə dəyişikliklər yarana bilər. Belə hüceyrə üstünlük qazanarsa, çoxalaraq klon yaradır. Tibbi ədəbiyyatda bu vəziyyət ingiliscə adının qısaltması ilə CHIP adlanır.
Nə qədər yayılıb?
17 182 nəfərin qan DNT-sinin təhlilinə görə, belə mutasiyalar 40 yaşdan aşağı insanlarda nadirdir, yaşla artır: 70–79 yaşda 9,5%, 80–89 yaşda 11,7%, 90 yaşdan yuxarı 18,4%. Mutasiyaların çoxu DNMT3A, TET2 və ASXL1 genlərindədir.
Hansı risklərlə əlaqəlidir?
Həmin tədqiqatda klonal hematopoez qan xərçəngi riskinin artması, ümumi ölüm riskinin bir qədər yüksəlməsi və ürək-damar hadisələri ilə əlaqəli olub.
Bu, xərçəng deməkdirmi?
Xeyr. CHIP olan insan xərçəng xəstəsi deyil və çoxunda heç vaxt qan xərçəngi yaranmır. Bəzi klonlar illər ərzində əlavə mutasiyalar qazanaraq mielodisplastik sindrom (MDS) və ya kəskin mieloid leykoz (AML) kimi xəstəliklərə doğru inkişaf edə bilər.
Necə aşkarlanır və nə edilir?
Adətən başqa səbəblə aparılan geniş genetik analizlər zamanı təsadüfən. Ümumi əhali üçün skrininq tövsiyə olunmur. Aşkarlanarsa, hematoloqla izləmə və ürək-damar risk faktorlarına (siqaret, təzyiq, xolesterin) nəzarət müzakirə oluna bilər.
Mənbələr
- Jaiswal S, et al. Age-related clonal hematopoiesis associated with adverse outcomes. N Engl J Med. 2014;371(26):2488–2498. DOI: 10.1056/NEJMoa1408617
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.