Qısa cavab
Müasir kimyaterapiyanın tarixi XX əsrin ortalarında başlayır: kimyəvi silah kimi istifadə olunmuş iprit qazının ağ qan hüceyrələrini zədələdiyinin müşahidəsi limfoma müalicəsində ilk sınaqlara yol açdı. 1948-ci ildə Sidney Farber fol turşusu antaqonisti ilə uşaqlarda kəskin leykozda ilk müvəqqəti remissiyaları təsvir etdi. Bu gün kimyaterapiya hədəfli və immun müalicələrlə yanaşı onkologiyanın təməllərindən biridir.
Təsadüfi müşahidə
Birinci Dünya müharibəsində kimyəvi silah kimi istifadə olunmuş iprit (xardal) qazına məruz qalanlarda ağ qan hüceyrələrinin azaldığı müşahidə olunmuşdu. 1940-cı illərdə Yale Universitetində farmakoloqlar Louis Goodman və Alfred Gilman bu qazın azotlu analoqunu — azotlu ipriti — limfoma xəstəsində sınaqdan keçirdilər və şişin kiçildiyini gördülər; bu, müasir kimyaterapiyanın başlanğıcı sayılır. Azotlu ipritin törəməsi olan mexloretamin (Mustargen) 1949-cu ildə ABŞ-da təsdiqlənən ilk xərçəng dərmanı oldu.
Sidney Farber və uşaq leykozu
Patoloq Sidney Farber Bostonda uşaq leykozunun müalicəsinə həyatını həsr etdi. 1948-ci ildə fol turşusu antaqonisti aminopterinin uşaqlarda kəskin leykozda müvəqqəti remissiyalar yaratdığını dərc etdi; tezliklə onun yerini oxşar dərman — metotreksat — tutdu və 1950-ci illərdə uşaq leykozunun müalicəsində mühüm uğur qazandı. Farber uşaq patologiyası üzrə 270-dən çox elmi əsərin müəllifidir; aktinomisin D və şüa terapiyası ilə Wilms şişinin müalicəsində də mühüm irəliləyişə nail olub; nadir irsi xəstəliklərdən biri — Farber xəstəliyi — onun adını daşıyır.
Dana-Farber adının hekayəsi
1940-cı illərin sonunda Farber Uşaq Xərçəngi Tədqiqatları Fondunu (Children's Cancer Research Foundation) yaratdı; bu gün bu qurum Harvard Tibb Məktəbinə bağlı Dana-Farber Xərçəng İnstitutudur. Adın ikinci hissəsi Farberə, birinci hissəsi isə elmə və insanlığa inanan xeyriyyəçi Charles A. Danaya aiddir. Nərmin Məcid Harvard proqramı çərçivəsində Bostonda dərsə gedərkən Dana-Farber və Brigham & Women's xəstəxanalarının yanından keçdiyini və illər əvvəl ABŞ-a köç planları olanda bu mərkəzləri araşdırdığını xatırlayır: bəzən bir ad bütöv bir hekayəni daşıyır.
Farberin müsahibələrinin birində dediyi fikir bu gün də aktualdır: kəşfin tarixini proqnozlaşdıran insan artıq alim deyil, amma elmdə və müalicədə qazandıqlarımız bizə ümid və inam verir. Bu gün tam sağalan xərçəng növlərinin olması belə alimlərin yorulmaz araşdırmalarının nəticəsidir.
Mənbələr
- Farber S, Diamond LK. Temporary remissions in acute leukemia in children produced by folic acid antagonist, 4-aminopteroyl-glutamic acid. N Engl J Med. 1948;238(23):787–793. DOI: 10.1056/NEJM194806032382301
Bu yazı ümumi maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi tibbi məsləhət deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Yazıdakı mövzular Nərmin Məcidin göstərdiyi xidmətlərin siyahısı deyil.